სტივენ დედალოსის დადგომა ასაფრენ ბილიკზე

ჯოისი ალბათ იმ მწერლების კატეგორიას განეკუთვნება, ვისზეც ყველაზე მეტი ადამიანი ლაპარაკობს და ვისაც ყველაზე ცოტა კითხულობს. ამას განაპირობებს ის, რომ მკითხველთა საკმაო ნაწილს ასეთი მწერლების ენა არ ესმის. მაგრამ ჯოისის პირველი რომანი, “ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას”, მკითხველისგან ზებუნებრივ ძალებს სულაც არ მოითხოვს . მთავარია, ყურადღებით იკითხო და არ დაგეზაროს კომენტარების გადახედვა. უნდა აღინიშნოს, რომ წიგნი ქართველი ახალგაზრდებისთვის საკმაოდ აქტუალურია.

A_Portrait_of_the_Artist_as_a_Young_Man_by_James_Joyce
“ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას” არ არის უბრალო წიგნი. ეს არის ადამიანის აზროვნების გარდატეხის პროცესის ჩვენება. ჯოისი აღწერს სტივენ დედალოსს, მორწმუნე ბავშვს და სტივენ დედალოსს, მოზარდს, რომელსაც ეცვლება მსოფლმხედველობა და ახალგაზრდობისას კარგავს რწმენას.
“ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას” ეს არის დიდი მოგზაურობის დასაწყისი. ამ დიდ მოგზაურობას კი, როგორც მოგეხსენებათ, “ულისე” ჰქვია. “…პორტრეტი…” აღწერს სტივენ დედალოსის(ალბათ, მეოცე საუკუნის ყველაზე მნიშვნელოვანი ლიტერატურული პერსონაჟის) ჩამოყალიბების პროცესს. დედალოსი ასაკის მატებასთან ერთად, სამყაროს სხვანაირ აღქმას იწყებს, მაგრამ აღმოჩნდება, რომ მისი მოსაზრებები ნაციონალისტურ ეიფორიაში ჩავარდნილ გარშემომყოფთა აზრებს არ ემთხვევა. მისთვის ყველა ის ღირებულება, რომლებიც დანარჩენებისთვის წმინდა და შეურყეველია, არის ბადეები, რომლებიც მას აკავებენ. “ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას” არის ადამიანის სწრაფვა თავისუფლებისაკენ, რასაც ჯოისი იაკობისა და ღმერთის შერკინებასაც ადარებს. იაკობი, ამ შემთხვევაში, სტივენ დედალოსია(მისი ნახევრადავტობიოგრაფიული პერსონაჟი), ხოლო ღმერთი – ირლანდია, კათოლიციზმი, ოჯახი და მეგობრის ფრაზა “გახდი ერთ–ერთი ჩვენგანი”.

წიგნი ჯოისმა დაწერა “ახლას ნაკდის” გამოყენებით, ანუ მწერალი აღწერს იმას, თუ რას ხედავს, განიცდის და ფიქრობს პერსონაჟი ახლა, რაც მკითხველს ეხმარება, დედალოსს არა უბრალოდ გარედან დააკვირდეს, არამედ სამყაროს მისი თვალით შეხედოს და თან სრული სურათი მიიღოს.

საბოლოოდ, დედალოსი ტოვებს ირლანდიას და მიდის ევროპაში “…რათა მემილიონჯერ შევიცნო გამოცდილების ნამდვილობა და ჩემი სულის სამჭედლოში გამოვჭედო ჯერ არ შექმნილი ცნობიერება ჩემი ხალხისა.” – ამ წინადადების მეორე ნაწილი სულაც არ არის გასაკვირი. ჯოისი ხომ ორგანულად ვერ იტანდა გელური აღორძინების პროგრამას, რადგან მას აბსურდულად მიიჩნევდა. მას აღიზიანებდა ირლანდიელი ნაციონალისტები, რომლებმაც წარსულის რომანტიზირება დაიწყეს. ჯოისი მათ მუდმივად და ღიად აკრიტიკებდა, რადგან მიიჩნევდა, რომ ისინი ისტორიას რეალურ სახეს უკარგავდნენ. სწორედ ამიტომ, ჯოისი ქმნის სტივენ დედალოსს, იმ დროისთვის არატიპურ ირლანდიელს, რათა ფარისევლობაში ჩაძირულ ქვეყანას ნამდვილი ირლანდიელი აჩუქოს.

დედალოსის მიზანია “მოძებნოს ცხოვრების თუ ხელოვნების ის ფორმა, რომელშიც შენი სული შეუზღუდავად და თავისუფლად შეძლებს საკუთარი თავის გამოხატვას.” სწორედ ამიტომაც ჰქვია მას დედალოსი და არა იკაროსი. დედალოსი ხომ ფრთებს ქმნის იკაროსისთვის. ფრთები კი სწორედ შეუზღუდავი და თავისუფალი გამოხატვის სიმბოლოა(იკაროსი შეიძლება ირლანდიად მივიჩნიოთ).

“ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას” არ არის ისეთი რთული საკითხავი, როგორც “ულისე”. ეს წიგნი “ულისემდე” თითქმის ათი წლით ადრეა დაწერილი და “ცნობიერების ნაკადის” მეთოდით ჯოისი მხოლოდ ბოლო გვერდებზე იყენებს. თუმცა, იმის იმედი ნუ გექნებათ, რომ სქოლიოში ხშირი “გადარბენა” არ მოგიწევთ. ამიტომაც, ორი სანიშნე გამოიყენეთ.

ეძღვნება ჯოისის დიდ მოყვარულოს, აკაკი მელქაძეს

Advertisements

რა მანძილია ღმერთობასა და განავალობას შორის

დიდი ხანია, წიგნებზე არაფერი დამიწერია. ბოლო პოსტები უინტერესოდ ჩავთვალე და გადავწყვიტე, თავი დამენებებინა. მაგრამ ახლა მომინდა, ცოტა რამ ერთ წიგნზე ვთქვა, რომელსაც ბოლო დროს მეტროში ვკითხულობ. საერთოდ, ეს წიგნი რამდენიმე დღის წინ წიგნების მაღაზიაში შემთხვევით ვიპოვე. იქამდე, ჩეხი მწერლის, ვინმე მილან კუნდერას შესახებ არც არაფერი გამეგო. არც ახლა ვიცი ბევრი რამ, მაგრამ ვიცი, რომ მისი რომანი, “ყოფის აუტანელი სიმსუბუქე” მეტროში მგზავრობას საკმაოდ მიმსუბუქებს და ამ მოსაწყენ პროცესს საკმაოდ ასატანს და მეტიც, სახალისოს ხდის.

რა არის “ყოფის აუტანელი სიმსუბუქე”. ეს არის წიგნი, რომელშიც მწერალი უამრავ საკითხს ეხება: “პრაღის გაზაფხულს”; რკინის ფარდის აქეთ დარჩენილ თაობებსა და მათ გზას; ადამიანების პირად ცხოვრებას და ა.შ.   ეს წიგნი შეიძლება იმ რომანთა კატეგორიას მივაკუთვნოთ, რომლებსაც ფილოსოფიურ რომანებს უწოდებენ. ბევრისთვის ეს შეიძლება ფსევდო ფილოსოფიაც აღმოჩნდეს, მაგრამ მე ბევრი საინტერესო მოსაზრება წავიკითხე. რომანს ფაქტობრივად სიუჟეტი არ აქვს და მწერალი პერსონაჟები უბრალოდ საკუთარი მოსაზრებების ერთგვარი ილუსტრაციისთვის სჭირდება. კუნდერა ძირითადად რამდენიმე ადამიანის პირად ცხოვრებას აღწერს.

წიგნში ყველაზე ხშირად ალბათ ბეთჰოვენის ფრაზა “Es muss sein”(“ასე უნდა იყოს”) შეგხვდებათ. კუნდერა ასე უწოდებს იმპერატივს,  რომელიც ან გარედან ნაკარნახევია, გარედან თავსმოხვეული(ანუ პასუხისმგებლობა, მოვალეობა), ან შინაგანი, საკუთარი ნებით მიღებული(მოწოდება). წიგნის ერთ-ერთ პერსონაჟს სულ დასდევს ასეთი იმპერატივები, ასეთი “es muss sein”-ები: მიტოვებული შვილი, მისი პროფესია, ცოლი, ზოგი საკუთარი მოსაზრებაც კი, რომლებიც შემდეგ მას ატყვევებენ და იმეპრატივებად იქცევიან. ამ იმპერატივზე საუბრისას, კუნდერა თავისუფლების ცნების საკმაოდ საინტერესო ინტერპრეტაციას გვთავაზობს. მისთვის თავისუფლება არის სწორედ ამ “es muss sein”-ის საზღვრებს გარეთ, ანუ ქმედება, რომელიც კონტექსტიდანაა ამოგლეჯილი, არ არის არც გარედან თავსმოხვეული და არც შინაგანად ნაკარნახევი. კუნდერას ერთ-ერთ პერსონაჟს(ტომაშს) უყვარდება ქალი(ტერეზა), რომელიც, თვითონვე აცნობიერებს, რომ ტერეზა “ექვსმა შემთხვევითობამ შვა” და მასთან დააკავშირა. ეს ის ქალი არ არის, ვინც მას სჭირდება. ტომაში სულ სხვანაირ ქალებზე ფიქრობს, მაგრამ უყვარდება ის და აცნობიერებს, რომ სიყვარული სწორედ  “es muss sein”-ის მიღმაა.

წიგნს “ყოფის აუტანელი სიმსუბუქე” კუნდერამ მარტივი მიზეზის გამო დაარქვა. ამ სათაურში მას მთელი თავისი იდეის ჩადება უნდოდა. იდეა კი ასეთია:
“თუ განდეგილობა და პრივილეგირებულობა ერთი და იგივეა, თუ არ არსებობს განსხვავება ამაღლებულობასა და სიმდაბლეს შორის, თუ ღმერთის შვილი შეიძლება განავლისთვის გაასამართლონ, მაშინ ადამიანის არსებობა კარგავს თავის მნიშვნელობას და აუტანლად მსუბუქი ხდება”. – ეს ციტატა მწერლის მიერ სტალინის შვილის, იაკობის საკონცეტრაციო ბანაკში სიკვდილის ეპიზოდის გახსენებას  მოჰყვება. იაკობი საკუთარ განავალს არ რეცხავდა, რის გამოც, მას პასუხი მოსთხოვეს. სწორედ მაშინ, მან იგრძნო თავისი  “ყოფის აუტანელი სიმსუბუქე”, რომ ის ფაქტობრივად ღმერთკაცის შვილი იყო, მაგრამ განავლის გამო ამცირებდნენ. იაკობი მაღალი ძაბვის მავთულებისკენ გაექანა და თავი მოიკლა. კუნდერას პერსონაჟებსაც ეუფლებათ ეს სიმსუბუქე. სიმსუბუქე ჩნდება მაშინ, როდესაც ადამიანის არსებობის საპირისპირო პოლუსები ერთმანეთს მჭიდროდ მიუახლოვდება “და გაქრება განსხვავება ამაღლებულსა და მდაბალს შორის, ღმერთსა და განავალს შორის.” კუნდერას აზრით, როდესაც ადამიანს აღარ შეუძლია  რაიმე შეცვალოს, სასწორზე რაიმე გადაწონოს, სწორედ მაშინ ხდება მისი ყოფა აუტანლად მსუბუქი, განავალზე მსუბუქიც კი.

“მინდა, ვიწვეთ ჩემს სახელოსნოში, როგორც სცენაზე, ირგვლივ ხალხი იყოს, თვალს ვერ გვაშორებდნენ, მაგრამ ნაბიჯითაც არ შეეძლოთ ჩვენთან მოახლოება.” – ეუბნება წიგნის ერთი გმირი მეორეს. ზოგადად, სცენის თემას კუნდერა ხშირად ეხება. ის ადამიანებს ოთხ კატეგორიად ჰყოფს: პირველს ბედნიერებისთვის სჭირდება დიდი აუდიტორია, უამრავი უცხო თვალი; მეორეს სჭირდება ახლობელ ადამიანთა წრეში ტრიალი – ნაცნობი თვალები; მესამე კატეგორიას საყვარელი ადამიანების თვალთახედვის არეში ყოფნა სჭირდებათ, ხოლო მეოთხე კატეგორიის ხალხი სხვაგან მყოფი ხალხის წარმოსახვითი მზერისა თანხლებით ცხოვრობენ. ამ უკანასკნელთ, კუნდერა მეოცნებეებს უწოდებს.

კუნდერას რომანში საკმაო ადგილი უჭირავს ფსიქოანალიზმსა და სიზმრების ინტერპრეტაციას, რომლის მეშვეობითაც ის ერთ-ერთი გმირის, ტერეზას ტკივილებს წარმოაჩენს. მაგრამ ჩემთვის პირადად გამაღიზიანებელი იყო ის, რომ ავტორი ასეთ ეპიზოდებში მკითხველს ფაქტობრივად ინტერპრეტაციის საშუალებას ართმევდა და სიზმრებს ძალიან ვრცლად და დაწვრილებით ხსნიდა, რითაც ჩემი აზრით, ამ ხერხს ეფექტურობას თითქმის მთლიანად უკარგავდა.

ბევრი მკითხველი ალბათ წიგნის პერსონაჟებთან ბევრ საერთოს იპოვის, რადგან ისინი რკინის ფარდის აქეთ მცხოვრები ხალხია, წითელი, კომუნისტური პრაღის მოქალაქეები. ისინიც ხვდებიან რეპრესიებში საკუთარი მოსაზრებების გამო და მათაც აიძულებენ, ხელი მოაწერონ სიტყვებს, რომლებიც მათ არ დაუწერიათ. აქ კუნდერა ერთ საინტერესო ეპიზოდს აღწერს: ტომაშს ჯერ პოლიციის თანამშრომელი აიძულებს, ხელი მოაწეროს საბოდიშე ტექსტს, რომელიც მას არ ეკუთვნის და შემდეგ ჩნდებიან დისიდენტები, რომლებიც  მოუწოდებენ, რომ პოლიტპატიმრების ამნისტიის ინიციატივას მოაწეროს ხელი. ტომაში ამ ორივე შემთხვევას ერთმანეთთან ფსიქოლოგიური ზეწოლისს ნიშნით აიგივებს. მას არ სიამოვნებს, როდესაც აწერინებენ ხელს იმაზე, რაც თვითონ არ უთქვამს და არ აქვს მნიშვნელობა, რომელი ბანაკის წარმომადგენლები არიან და რა არის მათი მოთხოვნა. აქვე, ტომაში აცნობიერებს, რომ ზოგჯერ ერთი უბრალო მაგრამ შედეგისმომცემი ქმედება უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე უშედეგო გარჯა. მას ახსენდება მისი ცოლი, ტერეზა, რომელმაც ტანით მიწაში ჩაფლული ყვავი ამოთხარა და გაათავისუფლა და ამბობს, რომ “მიწაში ნახევრადჩამარხული ყვავის ამოთხრა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე პრეზიდენტისთვის პეტიციის გაგზავნა.”

წიგნი ქართულად სერია “დიოგენეს ბიბლიოთეკის” ფარგლებში 2012 წელსაა გამოცემული. მას წიგნების მაღაზიების ყველა ქსელში შეხვდებით.

იუკიო მისიმა და მისი “ნიღბის აღსარება”

იუკიო მისიმა – ეს ის მწერალია, რომელსაც ვერცერთი საზომით ვერ მიაკუთვნებ ორდინალურ ადამიანთა რიცხვს. ერთ წინადადებაში რომ ჩავტიოთ, ეს იყო გეი-სკანდალებში გახვეული მგზნებარე პატრიოტი, მწერალი, მსახიობი,  რომელმაც თავის ოცნებას, იაპონიის ძლიერი იმპერიის აღდგენას, შესწირა სიცოცხლე(რა გეგონათ მთლიანი ბიოგრაფია სამსიტყვიან წინადადებაში ჩაეტეოდა?). მან 45 წლის ასაკში ხარაკირი ჩაიტარა(დეტალები).

მისი წიგნი “ნიღბის აღსარება” ნახევრად ავტობიოგრაფიული ნაშრომია. მისიმაც, როგორც  წიგნის მთავარი პერსონაჟი, 12 წლამდე ბებიასთან იზრდებოდა, ბავშვობაში ძალიან სუსტი ჯანმრთელობა და ჰომისექსუალური სურვილები ჰქონდა. ორივე იაპონიის სამხედრო რეჟიმის პერიოდში იზრდებოდა და ორივეს თავზე გადაიარა მეორე მსოფლიო ომმა, მთელი თავისი დიდებულებით. ამ ყველაფერმა მის/მათს ცხოვრებაზე დიდი გავლენა მოახდინა.

“ნიღბის აღსარება” მისიმამ 24 წლის ასაკში გამოსცა. ეს მისი მეორე რომანი იყო, რომელმაც საკმაოდ პოპულარული გახადა არამარტო იაპონიაში, არამედ მის საზღვრებს გარეთაც. წიგნის მთავარი მოქმედი გმირი, კიმი(კიმიტაკე – მისიმას ნამდვილი სახელიცაა) სუსტმა ჯანმრთელობამ და აღზრდის წესმა საკმაოდ ჩაკეტილ და გულჩათხრობილ ადამიანად აქციეს. ადრეულ ბავშვობაში მას ზღაპრებში სისხლიანი სცენები იტაცებს(მაგალითად, როგორ ახრჩობს დრაკონი ახალგაზრდა უფლისწულს). 12–13 წლის ასაკში იგი აღმოაჩენს, რომ გეია(თავისი კლასელი ბიჭი შეუყვარდება). ამის შემდეგ ის თანდათან აანალიზებს, რომ მისი სისხლიანი ფანტაზია არ ჰგავს თანატოლებისას. აქედან მოყოლებული, იგი საკუთარ თავს ამორალურად ჩათვლის და ებრძვის თავის სექსუალურ ლტოლვებს. კიმის ასეთ მონდომების შედეგია ის, რომ იგი ერთგვარ ნიღაბს ირგებს – ნორმალური ადამიანის ნიღაბს. იგი ცდილობს მოიქცეს ისე, როგორც სხვები: ცდილობს შეიყვაროს გოგონა და დაამყაროს სექსუალური კავშირი ქალთან. ერთ–ერთი გოგონას მიმართ იგი ხელოვნურად გაიჩენს მიჯაჭვულობის საკმაოდ ძლიერ გრძნობას და ჰგონია, რომ უყვარს კიდეც. თუმცა, როდესაც მას აკოცებს, მიხვდება, რომ მის მიმართ სინამდვილეში არაფერსაც არ გრძნობს. საბოლოოდ, იგი ვერ ახერხებს საკუთარ ბუნებაზე გამარჯვების მოპოვებას და თავისი ლტოლვებისა და ფანტაზიის უგულებელყოფას.

“ნიღბის აღსარება” მარტო იმიტომ არ არის საინტერესო, რომ ჰომოსექსუალის ცხოვრება და ფიქრებია გადმოცემული. იგი შეიძლება ზოგადად პიროვნების გაუცხოების პრობლემას დავუკავშიროთ და სამყარო სრულად სხვა მხრიდან დავინახოთ იმ ადამიანების თვალით, რომლებიც არ გვანან უმრავლესობას.

მგონი, ეს წიგნი დღეს ჩვენთვის საკმაოდ აქტუალური უნდა იყოს, რადგან ადამიანსა და სოციუმს შორის გაუცხოება ჩვენს საზოგადოებაში არც თუ ისე იშვიათი მოვლენაა.

გაბერილი “გასაბერი ანგელოზი”

ამ რამდენიმე დღის წინ ზაზა ბურჭულაძის “გასაბერი ანგელოზი” წავიკითხე. სანამ ამას ვიზამდი, ავტორის მიმართ საკმაოდ უარყოფითად ვიყავი განწყობილი და მიმაჩნდა, რომ უბრალოდ იმ ეპატაჟურ მწერალთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებიც თავიანთი ქმედებით, და არა შემო–ქმედებით, ცდილობენ პოპულარობის მოპოვებას.

პირველ ყოვლისა, ამ რომანმა მიმახვედრა, რომ ბურჭულაძე იმ  (ცალი ხელის)თითებზე ჩამოსათვლელ თანამედროვე ქართველ მწერალთა რიცხვს განეკუთვნება, რომლებსაც საკუთარი სტილი გააჩნიათ. (არ გეგონოთ, რომ აბსოლუტურად ყველა დანარჩენი ვინმეს ბაძავს. არსებობენ ისეთებიც, რომელთა ენაც იმდენად ერთფეროვანია, რომ სტანდარტული ჟურნალისტური ტექსტისგან ვერაფრით გაარჩევ)

როდესაც წიგნს გადაშლით, თვალში აუცილებლად მოგხვდებათ ტექსტის შრიფტის ზომა. ის თითქმის ორჯერ(შეიძლება მეტჯერაც) დიდია სტანდარტულ შრიფტზე. ასევე, თვალშისაცემია წიგნის ნაწილებად დაყოფის ფორმა: მისი თითოეული ნაწილის რიგითი ნომერი ერთ მთლიან გვერდზეა გამოსახული და მისი წინა გვერდი კი ცარიელია. ეს ყველაფერი ალბათ იმისთვის დასჭირდათ, რომ წიგნი უფრო სქელტანიანად წარმოეჩინათ(სწორედ ამიტომ დავარქვი ამ პოსტს გაბერილი “გასაბერი ანგელოზი”). სინამდვილეში, ნაწარმოები 206 გვერდის ნაცვლად 100–ზეც თავისუფლად დაეტეოდა.

ახლა თავად შიგთავსზე გადავიდეთ: რომანში ძალიან ბევრია ფანტასტიკის და რაღაც “იუმორისტული მისტიკის” ელემენტები. მისი მთავარი პერსონაჟები ტიპური ქართველი ცოლ–ქმარია, რომლებიც გაურკვეველი მიზეზების გამო თეფშის დატრიალებას გადაწყვეტენ და ამ ხერხით მეოცე საუკუნის ცნობილ მისტიკოსსა და ფილოსოფოსს, გიორგი გურჯიევს გამოიძახებენ . გურჯიევი მათთან საცხოვრებლად დიდი ხნით დარჩება და ერთად უამრავი თავგადასავალი გადახდებათ.

რომანი ალაგ–ალაგ გაჟღენთილია სატირით, რაც ჩემთვის ყველაზე კარგად სასაცილო “ანაქრონისტულ ვითარებებში”  აისახება, რომლებიც გურჯიევს უკავშირდება(მაგ. როგორ ათენებს გურჯიევი ფეისბუკში ჯდომით). ბურჭულაძეს ამ გზით საკმაოდ კარგად გამოუვიდა თანამედროვე საზოგადოების ყოველდღიურობის დასაცინი ასპექტებისთვის ხაზგასმა.

“გასაბერი ანგელოზი” არ ჰგავს დანარჩენ თანამედროვე ქართულ რომანებს და სულაც არ არის საკითხავად მოსაბეზრებელი(ეს ისევ ავტორის სტილის და ენის მრავალფეროვნების დამსახურებაა). მართალია, ეს რაღაც განსაკუთრებული და სასწაული რომანი არაა, მაგრამ საკმაოდ სახალისო და საინტერესო წიგნია, რაც დღეისათვის უკვე დიდ მიღწევად შეიძლება ჩაითვალოს.

დიდი გეტსბის დიდი ამბავი

2012 წელს წიგნის შესახებ პოსტით დავიწყებ. ჯერ კიდევ უნამუნოს “ბურუსზე” დაწერილ პოსტში(10 ნოემბერს) დავდე პირობა, რომ შემდეგი  ფიცჯერალდის “დიდი გეთსბის” შესახებ უნდა ყოფილიყო, მაგრამ რატომღაც გადამავიწყდა და მხოლოდ ახლაღა გამახსენდა(როდესაც ვორდპრესში საძიებო სიტყვებს ვათვალიერებდი, რომლებსაც ჩემი ბლოგის მოსანახად იყენებდნენ). წიგნი რამდენიმე თვის წინ წავიკითხე და თუ რამე გამომეპარება, ჩემი მეხსიერების ბრალი იქნება(აქედანვე ვიზღვევ თავს).

“დიდი გეტსბი” ერთ–ერთი ყველაზე ცნობილი ამერიკული რომანია. არც მას და არც ფიცჯერალდს ჩემი წარდგენა არ სჭირდებათ. რომანში მოვლენები ადრეულ მეოცე საუკუნეში, 20–იან წლებში ვითარდება, რაღა თქმა უნდა ნიუ იორკში. წიგნის მთავარი პერსონაჟი ნიკ ქარავეია, რომელიც მის მეგობარზე, ჯეი გეტსბიზე მოგვითხრობს. ჩვენი ჯეი მილიონერია და საზოგადოებაც, რომლის გარშემოც მოვლენები ვითარდება, “მაღალი ფენის” ნაწილია. “დიდი გეტსბი” სწორედ ამ საზოგადოების და მათი ცხოვრების წესის მშვენიერი ილუსტრაციაა. ამ წიგნის მთავარი ღირებულებაც ეს არის: მისი საშუალებით ძალიან კარგად შეიძლება იმ ბობოქარი 20–იანი წლების სურათის აღდგენა.

რომანში არა–ჩვეულებრივი(ეს ეპითეტი თავისი ყველა მნიშვნელობით შეესაბამება) სიყვარულის ისტორიაა მოთხრობილი. ჯეი გეტსბის ცხოვრების მიზანი ერთი ქალის გულის მოგებაა და ყველაფერი, რაცას აკეთებს, სწორედ ამ მიზანს ემსახურება. ამაში მას ნიკი ეხმარება. საბოლოოდ, სიუჟეტი წარმოუდგენლად ვითარდება.

წიგნში ჩემთვის ყველაზე აღსანიშნავი ეპიზოდი იყო ჯეი გეტსბის გასვენების სცენა: როდესაც ჯეის პროცესიაში მონაწილეობას (მოსამსახურეთა გარდა) მხოლოდ ორი ადამიანი, ნიკი და გეტსბის მამა იღებს. ისინი წვიმაში მიდიან სასაფლაოსკენ და უკან მხოლოდ ერთი მანქანა მოჰყვებათ, რომელიც ჯეის სასახლეს მოასვენებს. ასე აცილებენ ადამიანს, რომლის სახელიც, ნიუ იორკში ყველამ იცოდა, რომელსაც უამრავი ნაცნობი ჰყავდა და რომლის სახლშიც(თითქმის ყოველდღიურად) უამრავი ადამიანი იკრიბებოდა წვეულებებზე. გეტსბის ცხოვრების ისტორია ტრაგიკულია. ის არის ადამიანი, რომელსაც თან ყველაფერი ჰქონდა და თან – არაფერი(გაცვეთილი წინადადებაა, მაგრამ მაინც ყველაზე შესაფერისი).

“დიდი გეტსბი” ყველა კატეგორიის მკითხველისათვის საინტერესოა. მას ძალიან კარგი სიუჟეტი აქვს და წიგნის ენაც, ალბათ, არავის არ შეუქმნის სირთულეს.

“გახსოოვს, მიყვარდი და ჩრდილებს ხეთა აცახცახებდა გაბმული ქარი”

დღეს უნივერსიტეტს გურამ დოჩანაშვილი ეწვია. მერვე კორპუსის სააქტო დარბაზში იმდენი ხალხი მოვიდა, რომ სამი კაცი ჭყლეტვაში მოყვა და გარდაიც…. არა ტყუილია, მაგრამ მაგრად გავიჭყლიტეთ. საღამომ უხალისოდ ჩაიარა, თავისი უინტერესო კითხვებით, შეწუხებული სახეებითა და დაღლილი კაცის პასუხებით. ერთადერთი ნუგეში ავტოგრაფი იყო, რომელიც თავის ახალ წიგნზე დამიტოვა. წიგნში მისი სხვადასხვა სტატია, წერილი და გამოსვლაა შესული. მათთან ერთად კი, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ერთი ლექსი (“მოწყალებანი”) და რომანი “არის და იყოც, უცნაური, ადამიანიც, წუთისოფელიც”. სახლში ფეხსაცმელზეათასფეხგადავლილი და ძალაგამოლეული მაგრამ ძალიან ბედნიერი გამოვბრუნდი. ყველაზე მეტად მისი ის ერთადერთი ლექსი მაინტერესებდა, ორმოცი წელი რომ უმალავდა თურმე დანარჩენ სამყაროს თავისი მაგიდის უჯრაში.

ეს გრძელი ლექსი თუ პოემიკო ისე მეგონა რომ უჯრაში რაცგინდა ღრმადაც შემონახული სუცოტა ოთხჯერ=ათეულწლობით მოუთმენლად, კი, იშმუშნებოდა და, ვერ გავუტეხე, ნაწვალ=რითმიანს, ხათრი და როგორის ღელვით მოგაწოდეთ.

კიდევ კარგი, რომ “ვერ გაუტეხა”. ისე კი, არ მეგონა, რომ 71 წლის კაცს ოდესმე კიდევ მოერიდებოდა თავისი ნაწარმოების ჩვენება. ზუსტად ისე, როგორც მოზარდს, რომელიც საკუთარ ლექსებს ბალიშის ქვეშ ინახავს. ლექსში, თუ პოემიკოში შვიდი სასიყვარულო ისტორიაა მოთხრობილი. შვიდივე სრულიად განსხვავებულ ეპოქაში მომხდარი და შვიდივე უჩვეულო ამბავი. საკმაოდ კარგია. არცაა გასაკვირი. მას ხომ სიტყვების მეშვეობით ყველაფრის გაკეთება შეუძლია. ჯადოქარია–მეთქი ვიტყვი და თუ გინდათ ზედმეტობადაც ჩამითვალეთ ასეთი შეფასება, მაგრამ არის და. განა ბევრი იცით ისეთი ადამიანი, რომელსაც ერთი სიტყვით შეუძლია თქვას ის, რასაც სხვა ათითაც ვერ გეტყვის?

ისე კი, რომც ვეცადო განსხვავებულად ვერ შევაფასებ და უაზრო, ტრაფარეტული სიტყვების ნაცვლად სჯობს უბრალოდ რამდენიმე მონაკვეთი ამოვიწერო:

დაგაყრიდით ფიფქებად

დაფნის მრავალ რტოს,

შეგიყვარე პირველად

ძველ ქვის ხანის დროს.

***

ვათიეთ ღამე ბევრი

შენდა მე ერთად, ერთად,

ჯუნგლების ღამე ბნელი

გადავაქციეთ თეთრად,

რომ დაგვეძლია დაღლა,

არც–რა არ გვსურდა ბევრი, –

მხოლოდ ქოქოსის პალმა

და მზისფერ მანგოს წვენი

და შავი პური, ზანგების ქრისტე…

***

სანამ მოგკლავდნენ, ოო, ვღრიალებდი,

და ჩემი წყევით ბზარული მთები

ექოთიც მდევდნენ… აჰ, მთათა ხურდა,

ცხოველებთაგან მიყვარდა მგლები,

ძაღლები – მძულდა,

ეს მე – მონადირეს…

და რომ დაიშალნენ, მე, ქვადქცეულმა,

როგორც რამ ლოდი, როგორც რამ ტვირთი,

ძლივას ავწიე, დასაწყლებულმა

შენი პაწია ბრინჯაოს ჭვილთი,

და ჩაგატანე.

რა თქმა უნდა, რომანის წაკითხვა ჯერ ვერ მოვასწარი. იმასაც არ უნდა თქმა, რომ წავიკითხავ და არც იმას, რომ აუცილებლად დავწერ ერთ–ორ სიტყვას მასზე.

დაა, – აი, აქა კი, როგორცაც დავთქვით, სუაღარ გვინდა მორიგი გვერდი არამედ გვინდა შენც სუ და მეც სუ…, ანუ: მჩუმებლური,………..

ორუელისეული პარალელური რეალობა

შუალედურმა გამოცდებმა მაიძულეს მხატვრულ ლიტერატურაზე ცოტახნით უარი მეთქვა, მაგრამ გული დამწყდა წინა ოთხშაბათისთვის არაფერი რომ არ მქონდა და გადავწყვიტე ახლა კომპენსაციის სახით ”1984”-ზე დავწერო.

ჯორჯ ორუელის ”1984” არის ის, რასაც ”საკულტო რომანს” უწოდებენ. ეს წიგნი ალბათ მისი დაწერის დღიდან არ კარგავს აქტუალურობას და პოპულარულობას. ორუელმა არ დაწერა უბრალო მხატვრული ნაწარმოები. ბევრი ადამიანისათვის მან შექმნა სამაგიდო წიგნი, რომელიც ჩემს ფაკულტეტზეც ზოგიერთ მიმდინარეობაზე სახელმძღვანელოდაც კი გამოიყენება. წიგნმა მწერალს იმხელა წარმატება მოუტანა, რომ თავის დროზე 1984 ჯორჯ ორუელის წლად გამოცხადდა.

”1984” რაღც თვალსაზრისით ”ცხოველების ფერმის” გაგრძელებაა. თუ ამ უკანასკნელში რევოლუცია როგორც პროცესია აღწერილი, 1984-ში რევოლუციის შედეგია ნაჩვენები, ანუ ის, რაც ისტორიულმა გამოცდილებამ აჩვენა: ძველი მონობის დამხობა ახლისათვის.

“დიქტატურას იმისთვის არ ამყარებენ, რომ რევოლუციის მონაპოვარს გაუფრთხილდნენ, სწორედ რევოლუციას ახდენენ იმ მიზნით, რომ დიქტატურა დამყარდეს. დევნის მიზანი დევნაა, წამების მიზანი – წამება, ძალაუფლების მიზანი –  ძალაუფლება.”

წიგნის სიუჟეტი უინსტონ სმიტის გარშემო ვითარდება სახელმწიფოში, სადაც კონტროლი ისეთ მიკრო დონეებამდეა დასული, როგორიც ადამიანებისათვის გაღვიძების დროისა და საჭმლის ულუფის განსაზღვრაა. აქ აზრებიც კი კონტროლდება და ადამიანები თავიდან ერთი წუთითაც ვერ აირიდებენ თვალთვალს.

წიგნში, ერთი შეხედვით, სრულიად არარეალური და ფანტასტიკური სამყაროა აღწერილი, მაგრამ თუ კითხვისას პარალელებს გაავლებთ, ბევრ საერთოს აღმოაჩენთ დღევანდელ რეალობასთაბ.

მთავარი გმირი,  უინსტონი ხვდება, რომ ის არის მონა, ტირანიის მსხვერპლი. მასში იღვიძებს გრძნობები, როგორებიცაა თავისუფლება, სიყვარული, ლტოლვა საპირისპირო სქესისადმი. გრძნობები, რომლებიც მმართველმა პარტიამ საზოგადოებაში გააქრო. უინსტონში ასევე ჩნდება გრძნობა, რომელიც თავიდანვე იცის, რომ დაღუპავს. ეს პროტესტის გრძნობაა. იგი მიდის პარტიის, დიდი ძმის, ”ინგსოცის”(ამ სახელმწიფოს პოლიტიკური იდეოლოგიის) წინააღმდეგ.

ორუელმა 1984-ში შექმნა სრულიად ახალი რეჟიმი. მან კომუნისტური და ნაცისტური ტოტალიტარიზმი სრულიად ახალ საფეხურზე აიყვანა და ამას თავადაც აღნიშნავს. ეს რეჟიმი წინამორბედებისაგან იმითაა გამორჩეული, რომ იგი აკონტროლებს წარსულს, აყალბებს მას ყველანაირად და ამით ადამიანების ცნობიერებაზე ზემოქმედებს. პარტიამ იცის, რომ წარსული სივრცეში არ არსებობს, ის მხოლოდ ადამიანის მეხსიერებასა და ქაღალდზეა და თუ ქაღალდზე მას შეცვლის, მაშინ მეხსიერებაში შეცვლაც არ გაუჭირდება. მეორე მისი უპირატესობა ის არის, რომ ის ადამიანებს, ”ერეტიკოსებს”, რომლებიც პარტიის წინააღმდეგ მიდიან, ჯერ ყველანაირ ღირსებას უკარგავენ და იქამდე მიჰყვათ, რომ ”ცოდვებს ანანიებინებენ”, პარტიას აყვარებენ და მხოლოდ მაშინ კლავენ. ამით ისინი თავიდან ირიდებენ იმ შანსს, რომ ვინმესთვის ისინი წამებულებად გადაიქცევიან.

“1984” აუცილებლად წასაკითხი წიგნია. მასში ყველაფერი იმდენად კარგადაა აღწერილი, რომ შეიძლება ”ოკეანიის”(სახელმწიფოსი, რომელსაც ორუელი აღწერს) რეალურად არსებობის შესახებ ეჭვიც კი გაგიჩნდეთ.